Nauczyciele mają prawo do dodatkowego wynagrodzenia rocznego, tzw. „trzynastki”, na zasadach określonych ustawą z dnia 12 grudnia 1997 r. o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym dla pracowników jednostek sfery budżetowej (Dz.U. z 1997 r., Nr 160, poz. 1080 z późn. zm.).

Trzynastkę w pełnej wysokości otrzyma w roku 2012 tylko ten nauczyciel, który przepracował faktycznie cały rok 2011. Trzynastkę naliczoną proporcjonalnie do okresu przepracowanego w roku 2011 otrzyma natomiast ten, który wykonywał pracę przez co najmniej 6 miesięcy. Przepracowanie przynajmniej 6 miesięcy warunkujących nabycie prawa do wynagrodzenia rocznego nie jest wymagane w przypadkach określonych w ust. 3 art. 2 ustawy o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym.

Otóż nauczyciel nabywa prawo do trzynastki w wysokości proporcjonalnej, nawet jeżeli nie przepracował u pracodawcy wymaganego minimalnego 6-miesięcznego okresu, ale tylko i wyłącznie w następujących przypadkach:
• nawiązania stosunku pracy w trakcie roku kalendarzowego z nauczycielem zgodnie z organizacją pracy w szkole;
• powołania pracownika do czynnej służby wojskowej albo skierowania do odbycia służby zastępczej;
• rozwiązania stosunku pracy w związku z: przejściem na emeryturę, rentę szkoleniową albo rentę z tytułu niezdolności do pracy lub świadczenie rehabilitacyjne, przeniesieniem służbowym, powołaniem lub wyborem, likwidacją pracodawcy albo zmniejszeniem zatrudnienia z przyczyn niedotyczących pracowników, likwidacją jednostki organizacyjnej pracodawcy lub jej reorganizacją;
• podjęcia zatrudnienia: w wyniku przeniesienia służbowego, na podstawie powołania lub wyboru, w związku z likwidacją poprzedniego pracodawcy albo ze zmniejszeniem zatrudnienia z przyczyn dotyczących tego pracodawcy, w związku z likwidacją jednostki organizacyjnej poprzedniego pracodawcy lub jej reorganizacją, po zwolnieniu z czynnej służby wojskowej albo po odbyciu służby zastępczej;
• korzystania: z urlopu wychowawczego, z urlopu dla poratowania zdrowia, z urlopu do celów naukowych, artystycznych lub kształcenia zawodowego przez nauczyciela;
• wygaśnięcia stosunku pracy w związku ze śmiercią pracownika.

Powyższy przepis nie wymienia jednak korzystania przez pracownika ze zwolnienia lekarskiego lub urlopu macierzyńskiego jako powodu uzasadniającego nabycie prawa do wynagrodzenia rocznego, mimo nieprzepracowania efektywnie minimalnego okresu 6 miesięcy w ciągu roku kalendarzowego.

Należy pamiętać, że do okresu pracy uprawniającego do "trzynastki" wlicza się tylko okresy efektywnie (faktycznie) wykonywanej pracy, a nie tylko pozostawanie w stosunku pracy. Potwierdził to Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 25 lipca 2003 r. (sygn. akt III PZP 7/03).
Okresami pracy nieuwzględnianymi do trzynastki są okresy usprawiedliwionej nieobecności tj.:
• okres przebywania na urlopie dla poratowania zdrowia, bezpłatnym, macierzyńskim,
• okres niezdolności do pracy z powodu choroby,
• okres pobierania zasiłku chorobowego lub rehabilitacyjnego,
• wykonywania badań lekarskich,
• przebywania na szkoleniu.

W piśmiennictwie (komentarzach) jednak prezentowane są również poglądy odmienne od stanowiska wyrażonego przez Sąd Najwyższy we wskazanej powyżej uchwale. W świetle tych poglądów – okres przepracowany, od którego zależy nabycie prawa do dodatkowego wynagrodzenia rocznego to inaczej okres pozostawania w zatrudnieniu i w związku z tym prawo do dodatkowego wynagrodzenia rocznego uzależnione jest od okresu pozostawania w stosunku pracy u danego pracodawcy w danym roku kalendarzowym, a nie od okresu efektywnie przepracowanego. Ponadto zgodnie z art. 79 ust. 1 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz.U. z 2008 r., Nr 69, poz. 415 z późn. zm.) do okresu wymaganego do uzyskania prawa do „trzynastki" wlicza się okres pobierania zasiłku dla bezrobotnych.

Przykład:
Nauczycielka zatrudniona na czas nieokreślony od lutego do końca października 2011 r. przebywała kolejno na zwolnieniu lekarskim i urlopie macierzyńskim. W listopadzie i grudniu 2011 r. była na urlopie wypoczynkowym uzupełniającym. Czy należy jej wypłacić trzynastkę za 2011 rok?

Nauczycielka nie nabyła prawa do dodatkowego wynagrodzenia za 2011 r., nawet w wysokości proporcjonalnej, bowiem nie przepracowała w 2011 r. efektywnie, co najmniej 6 miesięcy – tylko 3 miesiące: styczeń, listopad, grudzień.

Jeśli chodzi o nauczycieli, to w szczególności podkreślić trzeba, że mimo nieprzepracowania 6 miesięcy w roku kalendarzowym, nabywają prawo do nagrody rocznej, w przypadkach, gdy rozpoczynają pracę w ciągu roku kalendarzowego, zgodnie z organizacją pracy w szkole,
Wystąpienie tej okoliczności nie pozbawia nauczyciela prawa do dodatkowego wynagrodzenia rocznego, nawet jeśli z powyższych przyczyn nauczyciel nie przepracował 6 miesięcy w ciągu roku kalendarzowego.

Przykład:

Czy nauczycielka zatrudniona na zastępstwo od 1 września 2011 r. do 30 listopada 2011 r. ma prawo do dodatkowego wynagrodzenie rocznego?

Tak, pod warunkiem, że zatrudnienie od września do listopada wynikało z organizacji pracy szkoły.

Wiele problemów z ustaleniem prawa do dodatkowego wynagrodzenia rocznego związanych jest z określeniem, czy w danej sytuacji faktycznej rozpoczęcie pracy przez nauczyciela w ciągu roku kalendarzowego nastąpiło zgodnie z organizacją pracy w szkole. Problemy te wynikają z tego, że w przepisach prawa nie zostało zdefiniowane pojęcie „organizacja pracy szkoły".

Funkcjonują dwa wykluczające się sposoby interpretacji.

Pierwszy – proponowany przez Ministerstwo Edukacji Narodowej (stanowisko Ministerstwa Edukacji Narodowej z dnia 3 sierpnia 2008 r., sygn. DS-WSW-UK-1800-4/08) – nauczyciel jest uprawniony do trzynastki, mimo nieprzepracowania 6 miesięcy, jeżeli jest zatrudniony zgodnie z organizacja roku szkolnego tzn. od 1 września i co najmniej do 31 sierpnia następnego roku. Organizacja pracy szkoły jest utożsamiana z organizacja roku szkolnego (rok szkolny rozpoczyna się z dniem 1 września każdego roku, a kończy z dniem 31 sierpnia następnego roku). Zatem zatrudnienie nauczyciela, np. od 15 października do 22 grudnia 2010 r. na zastępstwo nie uprawnia go do trzynastki za ten okres.

Drugi – podnoszony przez Związek Nauczycielstwa Polskiego (warunki wypłaty dodatkowego wynagrodzenia rocznego dla nauczycieli, tzw. trzynastki) – organizacja pracy szkoły jest pojęciem szerszym niż rok szkolny, tym samym zatrudnienie nauczyciela w trakcie roku szkolnego, jest zatrudnieniem nawiązanym zgodnie z organizacją pracy szkoły, i taki nauczyciel jest uprawniającym do trzynastki, mimo nieprzepracowania co najmniej 6 miesięcy. Wskazują, że organizacja pracy szkoły nie określa tylko okresu trwania roku szkolnego, ale obejmuje również: plany nauczania, zasady tworzenia oddziałów, zasady organizacji indywidualnego nauczania, dodatkowych zajęć edukacyjnych, zastępstw, godzin ponadwymiarowych. Innym argumentem jest to, że Karta nauczyciela umożliwia zatrudnianie nauczycieli także w trakcie roku szkolnego (a więc również po 1 września) i jest to również zatrudnienie powstałe na skutek potrzeby wynikającej z organizacji pracy szkoły.

W mojej ocenie wobec braku ustawowej definicji wskazanego pojęcia, należy je interpretować zgodnie z jego potocznym rozumieniem, czyli jako ogół prac, proces i warunki wykonywania czynności prowadzonych przez szkołę, które odbywają się w danym czasie, zgodnie z góry ustalonym planem. Wobec tego uważam, że takie czynniki jak np. organizacja roku szkolnego, zmianowość pracy szkoły, rozkład poszczególnych zajęć w roku szkolnym są elementami organizacji pracy szkoły.

Dlatego też uważam, że nawiązanie z nauczycielem stosunku pracy od dnia 1 września do 30 listopada jest zgodne z organizacją pracy szkoły i tym samym nie pozbawia nauczyciela prawa do trzynastki w wysokości proporcjonalnej, nawet jeżeli przepracował mniej niż 6 miesięcy.

Dariusz Skrzyński – prawnik, specjalista z zakresu prawa oświatowego, prawa pracy i prawa autorskiego; www.eduprawnik.pl